Sługa Boży Jan Paweł II
ENCYKLIKA CENTESIMUS ANNUS
Do czcigodnych braci w episkopacie
do kapłanów i rodzin zakonnych
do wiernych Kościoła katolickiego
i wszystkich ludzi dobrej woli
w setną rocznicę encykliki
Rerum novarum. Wprowadzenie
1. Stulecie encykliki mojego Poprzednika Leona XIII, zaczynającej się od słów
Rerum novarum1, zwraca uwagę na fakt o wielkim znaczeniu dla współczesnych
dziejów Kościoła, a także dla mojego pontyfikatu. Istotnie, data ogłoszenia tej
encykliki, poczynając od czterdziestej aż po dziewięćdziesiątą rocznicę, była
zaszczytnie wyróżniana przez uroczyste Dokumenty Papieży. Rzec zatem można, jej
historyczną drogę wyznaczały systematycznie ogłaszane inne pisma, które
przypominały ją, a jednocześnie aktualizowały2.
Podejmując tę tradycję w stulecie ogłoszenia encykliki, na prośbę licznych
biskupów, instytucji kościelnych, ośrodków studiów, przedsiębiorców i ludzi
pracy, którzy zwracali się do mnie we własnym imieniu i jako członkowie różnych
stowarzyszeń, pragnę przede wszystkim spłacić dług wdzięczności całego Kościoła
wobec wielkiego Papieża Leona XIII i jego „nieśmiertelnego Dokumentu”3. Pragnę
również ukazać, że życiodajne soki, obficie płynące z tego korzenia, nie
wyczerpały się z biegiem lat, ale wręcz przeciwnie, stały się jeszcze bardziej
owocne. Świadczą o tym różnego rodzaju inicjatywy, które poprzedziły obchody tej
rocznicy, towarzyszą jej i będą realizowane w przyszłości — inicjatywy
Konferencji Episkopatów, organizacji międzynarodowych, uniwersytetów i
instytutów akademickich, stowarzyszeń zawodowych oraz innych instytucji i osób w
wielu krajach całego świata.
2. W ramach tych obchodów, niniejsza encyklika ma być dziękczynieniem Bogu, od
którego zstępuje „każde dobro, jakie otrzymujemy, i wszelki dar doskonały” (Jk
1, 17), za to, że posłużył się Dokumentem wydanym przed stu laty przez Stolicę
Piotrową, aby w Kościele i w świecie dokonać tak wiele dobra i tyle zapalić
świateł. Pragnę tu upamiętnić encyklikę Leona XIII, a zarazem encykliki i inne
pisma moich Poprzedników, dzięki którym zachowała ona aktualność oraz siłę
oddziaływania, i które złożyły się na to, co zostało nazwane „doktryną
społeczną”, „nauczaniem społecznym” czy też „Magisterium społecznym” Kościoła.
O wielkim znaczeniu tego nauczania mówią dwie encykliki, które ogłosiłem w
poprzednich latach mojego pontyfikatu: Laborem exercens o pracy ludzkiej i
Sollicitudo rei socialis o aktualnych problemach rozwoju ludzi i narodów4.
3. Obecnie pragnę zaproponować „odczytanie na nowo” encykliki Papieża Leona
XIII, zachęcając do „spojrzenia wstecz”, to jest na jej tekst, aby sobie
uświadomić bogactwo sformułowanych w niej fundamentalnych zasad, dotyczących
rozwiązywania kwestii robotniczej. Ale zachęcam też do „spojrzenia dokoła”, na
„rzeczy nowe”, które nas otaczają i w których jesteśmy — by tak rzec —
zanurzeni, a które znacznie różnią się od „rzeczy nowych”, charakteryzujących
ostatnie dziesięciolecie ubiegłego wieku. Zachęcam wreszcie do „spojrzenia w
przyszłość”, w której już dostrzegamy trzecie tysiąclecie ery chrześcijańskiej,
pełne niewiadomych, ale też wiele obiecujące. Te niewiadome i te nadzieje
wpływają na naszą wyobraźnię i zmysł twórczy, a jednocześnie uświadamiają nam,
że jako uczniowie „jedynego Nauczyciela”, Chrystusa (por. Mt 23, 8), mamy
obowiązek wskazywać drogę, głosić prawdę i przekazywać życie, którym On jest
(por. J 14, 6).
W ten sposób nie tylko zostanie potwierdzona trwała wartość nauczania encykliki,
ale także ujawni się prawdziwe znaczenie Tradycji Kościoła, która zawsze żywa i
dynamiczna — wznosi się na fundamencie położonym przez naszych ojców w wierze, a
w szczególności na tym, co Apostołowie przekazali Kościołowi5 w imię Jezusa
Chrystusa, fundamentu, „którego nikt nie może zastąpić” innym (por. 1 Kor 3,
11).
Leonowi XIII kazała przemówić świadomość misji następcy Piotra. Ta sama
świadomość kieruje dziś jego następcą. Tak jak dla niego i dla innych Papieży
przed nim i po nim, jest dla mnie natchnieniem ewangeliczny obraz „uczonego w
Piśmie, który stał się uczniem Królestwa niebieskiego”, o którym Chrystus mówi,
że „podobny jest do ojca rodziny, który ze swego skarbca wydobywa rzeczy nowe i
stare” (Mt 13, 52). Skarbcem jest wielki nurt Tradycji Kościoła. Niesie on
„rzeczy stare”, przejmowane i przekazywane od początku, i pozwala odczytywać
„rzeczy nowe”, wśród których żyje Kościół i świat.
Do takich rzeczy, które włączając się w nurt Tradycji, stają się „stare” i
dostarczają sposobności i tworzywa do jej wzbogacenia i do wzbogacenia życia
wiary, należy również owocna działalność milionów ludzi, którzy pod wpływem
nauki społecznej Kościoła starali się czerpać z niej natchnienie dla swego
zaangażowania w świecie. Działając indywidualnie czy łącząc się na różne sposoby
w grupy, stowarzyszenia i organizacje, tworzyli oni jakby wielki ruch obrony
osoby ludzkiej i ochrony jej godności, przez co przyczyniali się pośród
zmiennych wydarzeń dziejowych do budowania społeczeństwa bardziej
sprawiedliwego, a przynajmniej przeciwstawiali się niesprawiedliwości i
próbowali ją ograniczyć.
Celem tej encykliki jest uwydatnienie żywotności zasad sformułowanych przez
Leona XIII, które należą do doktrynalnego dziedzictwa Kościoła i stąd — ze
względu na powagę Urzędu Nauczycielskiego — mają moc wiążącą. Troska pasterska
każe mi jednak rozważyć również niektóre zjawiska najnowszej historii. Nie
trzeba podkreślać, że uważna analiza dokonujących się przemian dla rozpoznania
nowych potrzeb ewangelizacji, należy do zadań pasterzy. Tego rodzaju analiza nie
ma jednak na celu formułowania sądów definitywnych, bowiem ze swej natury
wykracza poza ścisły zakres kompetencji Magisterium.
Rozdział I
Znamienne rysy encykliki Rerum novarum
4. Pod koniec ubiegłego stulecia Kościół był świadkiem procesu historycznego,
który się rozpoczął już wcześniej, ale właśnie wówczas wchodził w fazę
szczególnie delikatną. W procesie tym czynnikiem decydującym był całokształt
radykalnych przemian w dziedzinie politycznej, gospodarczej i społecznej, ale
również na polu nauki i techniki, a ponadto różnorakie wpływy dominujących
ideologii. Rezultatem tych przemian była — w dziedzinie polityki — nowa
koncepcja społeczeństwa i Państwa, a w konsekwencji władzy. Społeczeństwo
tradycyjne się rozpadało i zaczynało się kształtować inne, ożywione nadzieją
nowych swobód, ale również narażone na niebezpieczeństwo nowych form
niesprawiedliwości i zniewolenia.
W dziedzinie gospodarki, w której wykorzystywano odkrycia i zastosowania nauk
ścisłych, kształtowała się stopniowo nowa struktura produkcji dóbr
konsumpcyjnych. Pojawiła się nowa forma własności — kapitał — nowa forma pracy —
praca najemna, której cechą znamienną było to, że uciążliwy rytm produkcji
wyznaczało jedynie dążenie do zwiększenia wydajności i pomnożenia zysku, bez
uwzględniania takich czynników, jak płeć, wiek czy sytuacja rodzinna
zatrudnionych.
Praca stawała się w ten sposób towarem, który można było swobodnie kupować i
sprzedawać na rynku i którego cenę określało prawo popytu i podaży, niezależnie
od minimum życiowego, koniecznego do utrzymania danej osoby i jej rodziny.
Pracownik nie miał nawet pewności, czy mu się uda sprzedać swój „towar”; był
bowiem nieustannie zagrożony bezrobociem, które przy braku opieki społecznej
stawiało go przed widmem śmierci głodowej.
Następstwem tych przekształceń był „podział społeczeństwa na dwie klasy
odgrodzone od siebie głębokim przedziałem”6. Na tę sytuację nakładały się bardzo
wyraźnie przemiany w dziedzinie polityki. W ten sposób zgodnie z dominującą
wówczas teorią polityczną starano się popierać przy pomocy odpowiednich praw lub
też przeciwnie, poprzez celowe powstrzymywanie się od jakiejkolwiek interwencji
— całkowitą wolność ekonomiczną. Równocześnie zaczynała wyłaniać się w formie
zorganizowanej i w sposób niejednokrotnie gwałtowny inna koncepcja własności i
życia gospodarczego, której założeniem było wprowadzenie nowego systemu życia
politycznego i społecznego.
W kulminacyjnym momencie tego konfliktu, gdy już z całą wyrazistością ujawniła
się głęboka niesprawiedliwość sytuacji społecznej w wielu krajach oraz
niebezpieczeństwo rewolucji, której sprzyjały koncepcje zwane wówczas
„socjalistycznymi”, Leon XIII ogłosił Dokument, podejmujący w sposób organiczny
„kwestię robotniczą”. Encyklikę poprzedziło kilka innych Dokumentów,
zawierających przede wszystkim nauczanie o charakterze politycznym, inne z kolei
zostały opublikowane później7. W tym kontekście wspomnieć należy zwłaszcza
encyklikę Libertas praestantissimum, która zwróciła uwagę na istotne powiązanie
wolności ludzkiej z prawdą: jest ono tak ważne, że wolność, która by odrzucała
więź z prawdą, zmieniłaby się w samowolę, a w końcu podporządkowała najniższym
namiętnościom i uległa samounicestwieniu. Skąd bowiem wywodzą się wszystkie
przejawy zła, jakim encyklika Rerum novarum pragnie się przeciwstawić, jeśli nie
z wolności, która w dziedzinie działalności gospodarczej i społecznej odrywa się
od prawdy o człowieku?
Papież czerpał ponadto natchnienie z nauczania swych Poprzedników, a także z
licznych Dokumentów biskupów, z dorobku naukowego ludzi świeckich, z doświadczeń
ruchów i stowarzyszeń katolickich i z konkretnych dokonań w dziedzinie
społecznej, znamionujących życie Kościoła w drugiej połowie XIX wieku.
5. „Rzeczy nowe”, które miał na myśli Leon XIII, nie były bynajmniej pozytywne.
Pierwszy punkt encykliki opisuje „rzeczy nowe”, którym zawdzięcza ona swój
tytuł, w bardzo ciemnych barwach: „Raz zbudzona żądza nowości, która już od
dawna wstrząsa społeczeństwami, musiała w końcu swą chęć zmian przenieść z
dziedziny polityki na sąsiednie pole gospodarstwa społecznego. A nowe postępy w
przemyśle i nowe metody produkcji, zmiana stosunków między przedsiębiorcami a
pracownikami najemnymi, napływ bogactw do rąk niewielu przy równoczesnym
zubożeniu mas, wzrost zaufania samych pracowników we własne siły i — w
konsekwencji — ściślejsza łączność między nimi, nade wszystko zaś pogorszenie
się obyczajów, sprawiły, że walka (społeczna) zawrzała”8.
Papież, a wraz z nim Kościół, jak też środowiska świeckie stanęli wobec
społeczeństwa wewnętrznie skłóconego; ten konflikt był tym bardziej bezwzględny
i nieludzki, że nie uznawał reguł ani norm. Był to konflikt pomiędzy kapitałem a
pracą, albo — jak go nazywa encyklika — „kwestia robotnicza”. Właśnie na temat
tego sporu widzianego w całej jego ostrości tak, jak się on wówczas
przedstawiał, nie omieszkał wypowiedzieć się Papież.
Przychodzi tu na myśl pierwsza refleksja dotycząca dnia dzisiejszego, jaką
nasuwa lektura encykliki. Papież nie miał wątpliwości, że wobec konfliktu, który
przeciwstawiał człowieka człowiekowi, każąc im walczyć „niczym wilki”, jednemu o
przetrwanie, drugiemu o bogactwo, powinien zabrać głos na mocy swego „urzędu
apostolskiego”9, czyli posłannictwa otrzymanego od samego Jezusa Chrystusa,
który polecił mu „paść baranki i owce” (por. J 21, 15-17) oraz „wiązać i
rozwiązywać” na ziemi dla Królestwa niebieskiego (por. Mt 16, 19). Zamiarem
Leona XIII było niewątpliwie przywrócenie pokoju: współczesny czytelnik nie może
nie dostrzec stanowczego potępienia walki klas, jednoznacznie wyrażonego przez
Papieża10. Papież był jednak w pełni świadomy, że pokój buduje się na
fundamencie sprawiedliwości: istotną treścią encykliki jest właśnie głoszenie
zasadniczych wymogów sprawiedliwości w ówczesnej sytuacji gospodarczej i
społecznej11.
W ten sposób Leon XIII, idąc śladami swych Poprzedników, dał Kościołowi trwały
wzór postępowania. Kościół mianowicie wypowiada się na temat określonych
sytuacji ludzkich, indywidualnych i wspólnotowych, narodowych i
międzynarodowych, i formułuje w ten sposób swoje nauczanie, prawdziwy corpus
doktrynalny, który pozwala mu analizować zjawiska społeczne, wypowiadać się na
ich temat i wskazywać kierunki właściwego rozwiązywania problemów, które z nich
wynikają.
W czasach Leona XIII taka koncepcja prawa-obowiązku Kościoła bynajmniej nie była
powszechnie przyjęta. Przeważała bowiem podwójna tendencja: jedna, ukierunkowana
na ten świat i na życie doczesne, dla której wiara miała pozostawać czymś obcym,
i druga zwrócona ku zbawieniu wyłącznie pozaziemskiemu, które jednak nie
oświecało i nie kształtowało obecności człowieka na tej ziemi. Stanowiska
Papieża, wyrażone w encyklice Rerum novarum niejako nadawało Kościołowi
„uprawnienia obywatelskie” w zmiennych rzeczywistościach życia społecznego; w
późniejszym okresie prawa te miały jeszcze zostać potwierdzone. Tak bowiem jest,
że nauczanie i upowszechnianie nauki społecznej wchodzi w zakres misji
ewangelizacyjnej Kościoła i stanowi istotną część orędzia chrześcijańskiego,
ponieważ ukazuje jego bezpośrednie konsekwencje dla życia społeczeństwa i czyni
codzienną pracę i walkę o sprawiedliwość elementem świadectwa o Chrystusie
Zbawicielu. Doktryna ta jest także źródłem jedności i pokoju, pomagającym
rozwiązywać konflikty, które nieuchronnie powstają w dziedzinie
gospodarczo-społecznej. Dzięki niej staje się możliwe przeżywanie nowych
sytuacji bez poniżania transcendentnej godności osoby ludzkiej w sobie samym i w
przeciwnikach oraz wybór właściwych rozwiązań.
Zasadność takiej formy obecności Kościoła pozwala mi dziś, po stu latach, wnieść
wkład w proces kształtowania „chrześcijańskiej nauki społecznej”. „Nowa
ewangelizacja”, której współczesny świat pilnie potrzebuje i której konieczność
wielokrotnie podkreślałem, musi uczynić jednym ze swych istotnych elementów
głoszenie nauki społecznej Kościoła, który zdolny jest dzisiaj, tak jak za
czasów Leona XIII, wskazywać słuszną drogę i podejmować wielkie wyzwania
współczesnej epoki, podczas gdy ideologie tracą wiarygodność. Tak jak wówczas,
trzeba dziś powtórzyć, że nie ma prawdziwego rozwiązania „kwestii społecznej”
poza Ewangelią i że „rzeczy nowe” mogą w niej odnaleźć swoją przestrzeń prawdy i
odpowiedni fundament moralny.
6. Stawiając sobie za cel naświetlenie konfliktu, który wytworzył się między
kapitałem a pracą, Leon XIII potwierdzał podstawowe prawa robotników. Dlatego
kluczowym pojęciem w tekście Papieża Leona XIII jest godność robotnika jako
takiego i, z tej samej racji, godność pracy, która zostaje określona jako
„działalność dla zdobycia środków wymaganych do zaspokojenia różnych życiowych
potrzeb, a przede wszystkim potrzeby przeżycia”12. Według Papieża, praca ma
charakter „osobowy”, „ponieważ siła pracy tkwi w osobie i jest właściwością
osoby, która jej używa i na której pożytek natura ją przeznaczyła”13. Tak
rozumiana praca wchodzi w zakres powołania każdej osoby; co więcej, w swojej
pracy człowiek wyraża się i realizuje. Jednocześnie praca ma wymiar społeczny, z
uwagi na swój wewnętrzny związek zarówno z rodziną, jak i z dobrem wspólnym,
ponieważ „bez wahania można powiedzieć, iż praca robotników jest jedynym źródłem
bogactw państw”14. Temat ten został przeze mnie podjęty i rozwinięty w encyklice
Laborem exercens15.
Inną ważną zasadą jest niewątpliwie prawo do „własności prywatnej”16. O
przypisywanym temu prawu znaczeniu świadczy choćby ilość miejsca, którą
encyklika mu poświęca. Papież jest w pełni świadom, że własność prywatna nie
jest wartością absolutną, i głosi jasno zasady koniecznej komplementarności, a
także uniwersalnego przeznaczenia dóbr ziemi17.
Z drugiej strony jest prawdą, że mówiąc o własności prywatnej, Papież miał na
myśli przede wszystkim posiadanie na własność ziemi18. Nie oznacza to jednak, że
przytoczone racje przemawiające za ochroną własności prywatnej, czyli
potwierdzające prawo do posiadania tego, co konieczne do rozwoju własnej osoby i
rodziny — niezależnie od tego, jaką konkretną formę to prawo może przyjąć —
straciły dzisiaj swą wartość. Należy to raz jeszcze z naciskiem stwierdzić
zarówno wobec przemian, jakie się dokonują na naszych oczach w systemach,
zdominowanych przez kolektywną własność środków produkcji, jak też wobec
zjawiska rosnącego ubóstwa, czy mówiąc ściślej, pozbawienia własności prywatnej,
które występują w różnych częściach świata, również tam, gdzie panują systemy
oparte na uznaniu prawa własności prywatnej. Wspomniane przemiany i utrzymujące
się ubóstwo wymagają głębszej analizy tego problemu, której zostanie poświęcona
osobna część tego Dokumentu.
7. Razem z prawem do własności encyklika Leona XIII potwierdza również inne
niezbywalne prawa właściwe osobie ludzkiej. Wśród nich na pierwsze miejsce
wysuwa się tak ze względu na ilość poświęconego mu miejsca, jak i wagę, jaką
Papież mu przypisuje, „naturalne prawo człowieka” do zakładania prywatnych
stowarzyszeń, oznaczające przede wszystkim prawo do tworzenia stowarzyszeń
zawodowych przedsiębiorców i robotników czy też samych robotników19. Można tu
łatwo dostrzec rację, dla której Kościół broni i aprobuje tworzenie zrzeszeń,
które powszechnie są nazywane związkami zawodowymi; nie czyni tego bynajmniej ze
względów ideologicznych ani też ulegając sposobowi myślenia w kategoriach
klasowych, lecz właśnie dlatego, że chodzi tu o naturalne prawo istoty ludzkiej,
które wyprzedza jej integrację w społeczność polityczną. Istotnie, Państwo nie
może „zabronić ich zakładania”, gdyż „Państwo istnieje nie po to, by niszczyć
prawo natury, ale by je chronić; dlatego Państwo, zakazując tworzenia takich
stowarzyszeń, podważałoby własne swoje podstawy”20.
Wraz z tym prawem, które — należy to podkreślić — Papież wyraźnie przyznaje
robotnikom, czy, zgodnie ze swoim językiem, „proletariuszom”, równie jasno są
uznane prawa do ograniczenia liczby godzin pracy, do należnego odpoczynku i do
odmiennego traktowania dzieci i kobiet21, jeśli chodzi o rodzaj i czas pracy.
Biorąc pod uwagę to, co przekazała nam historia na temat dopuszczalnej wówczas,
a przynajmniej nie wykluczanej prawnie procedury zatrudniania, nie przewidującej
żadnych gwarancji ani co do godzin pracy, ani co do warunków higienicznych
środowiska, ani też nie uwzględniającej wieku i płci kandydatów do pracy,
surowość użytych przez Papieża sformułowań staje się zrozumiała. „Ani
sprawiedliwość, ani uczucie ludzkości — pisze on — nie pozwalają wymagać takiej
pracy, by umysł tępiał od zbytniego trudu, a ciało upadało od zmęczenia”.
Nawiązując zaś do umowy zmierzającej do nadania mocy prawnej tego rodzaju
„stosunkom pracy”, stwierdza w sposób jeszcze bardziej precyzyjny: „W każdej
umowie o pracę między pracodawcą a pracownikiem mieści się w sposób mniej lub
bardziej wyraźny” troska o odpowiedni odpoczynek „tak długi, jak długiego czasu
trzeba na odzyskanie sił zużytych na pracę”. Po czym kończy: „Byłaby niegodziwą
umowa przeciwna”22.
8. Następnie Papież mówi o innym prawie robotnika jako osoby. Jest to prawo do
„słusznej płacy”, o której nie może decydować „wolna umowa” stron, „tak, że
pracodawca wypłaciwszy umówioną płacę, tym samym czyni zadość swoim obowiązkom i
do niczego już nie jest obowiązany”23. Ingerencja Państwa — mówiono wówczas —
nie może dotyczyć określania tych umów, lecz jedynie zapewniać wypełnienie
zawartych w nich wyraźnie warunków. Tego rodzaju koncepcja stosunków między
pracodawcami a robotnikami, czysto pragmatyczna i podyktowana ścisłym
indywidualizmem, jest w encyklice poddana surowej krytyce, jako sprzeczna z
podwójną naturą pracy, uznanej za fakt osobowy i konieczny. Jeśli bowiem praca,
jako fakt osobowy, jest objęta przysługującym każdemu prawem do rozporządzania
własnymi zdolnościami i siłami, to jako konieczność jest zdeterminowana przez
spoczywający na każdym poważny obowiązek zachowania życia. „Z tego to obowiązku
wywodzi się — kończy Papież — prawo do zabiegania o rzeczy potrzebne dla
utrzymania życia, których ubogiemu dostarczyć może tylko płaca otrzymana za
pracę”24.
Płaca musi wystarczać robotnikowi na utrzymanie siebie i swojej rodziny. „Jeśli
pracownik zmuszony koniecznością albo z obawy przed sytuacją jeszcze gorszą
zgadza się na niekorzystne dla siebie warunki, bowiem zostały one narzucone
przez właściciela warsztatu czy przedsiębiorstwa i chcąc nie chcąc muszą być
przyjęte, jest to oczywistym gwałtem, przeciwko któremu głos podnosi
sprawiedliwość”25.
Dałby Bóg, by tych słów napisanych w czasach rozkwitu tzw. „dzikiego
kapitalizmu” nie trzeba było dzisiaj powtarzać z tą samą surowością. Niestety
wciąż jeszcze dziś można spotkać takie umowy między pracodawcami i robotnikami,
w których nie bierze się pod uwagę najbardziej elementarnych zasad
sprawiedliwości dotyczących zatrudnienia nieletnich, zatrudnienia kobiet, liczby
godzin pracy, stanu higienicznego pomieszczeń i słusznego wynagrodzenia. Dzieje
się to zaś mimo międzynarodowych Deklaracji i Konwencji w tym zakresie26 i
wewnętrznych praw państwowych. „Władzy publicznej” Papież przypisywał „ścisły
obowiązek” zadbania o dobrobyt pracowników, gdyż nieczynienie tego stanowi
pogwałcenie sprawiedliwości, a co więcej, nie wahał się tu mówić o
„sprawiedliwości rozdzielczej”27.
9. Do tych praw Leon XIII dodaje jeszcze jedno, również związane z położeniem
robotników. Ze względu na jego znaczenie pragnę je tu przypomnieć. Chodzi o
prawo do swobodnego wypełniania obowiązków religijnych. Papież mówi o nim w
kontekście innych praw i obowiązków robotników, pomimo powszechnej także w jego
czasach tendencji do traktowania pewnych kwestii jako spraw należących wyłącznie
do sfery prywatnej. Stwierdza on konieczność odpoczynku w dni świąteczne, aby
człowiek mógł kierować swoje myśli ku dobrom niebieskim i oddawać należną cześć
Bożemu Majestatowi28. Tego prawa, zakorzenionego w przykazaniu, nikt nie może
pozbawiać człowieka: „nikomu nie wolno znieważać bezkarnie godności ludzkiej, do
której się sam Bóg z wielkim szacunkiem odnosi”, a zatem Państwo winno zapewnić
robotnikowi możliwość korzystania z tej wolności29.
Słusznie w tym jasnym stwierdzeniu należy widzieć zalążek zasady głoszącej prawo
do wolności religijnej, które później stało się przedmiotem licznych uroczystych
Deklaracji i Konwencji międzynarodowych30, jak też znanej Deklaracji Soborowej i
mojego wielokrotnie powtarzanego nauczania31. W związku z tym musimy zadać sobie
pytanie, czy obowiązujące systemy prawne, a także praktyka panująca w
społeczeństwach uprzemysłowionych skutecznie zapewniają dzisiaj korzystanie z
tego podstawowego prawa do odpoczynku świątecznego?
10. Innym ważnym zapisem bardzo pouczającym dla naszych czasów, jest koncepcja
stosunków pomiędzy Państwem a obywatelami. Encyklika Rerum novarum poddaje
krytyce dwa systemy społeczno-ekonomiczne: socjalizm i liberalizm. Socjalizmowi
poświęca część pierwszą, w której zostaje potwierdzone prawo do własności
prywatnej. Liberalizmowi zaś nie poświęca specjalnego rozdziału, ale — co
zasługuje na uwagę — przeprowadza jego krytykę, gdy podejmuje temat obowiązków
Państwa32. Nie może się ono ograniczać do „starania o dobro części obywateli”,
to znaczy tych, którzy są bogaci i żyją w dobrobycie, a „zaniedbywać resztę”,
stanowiącą niewątpliwie przeważającą większość społeczeństwa; w przeciwnym razie
zostaje naruszona zasada sprawiedliwości, która nakazuje oddać każdemu to, co mu
się należy. „Chroniąc zaś prawa poszczególnych osób, Państwo winno mieć w sposób
szczególny na względzie maluczkich i biednych. Warstwa bowiem bogatych,
dostatkami obwarowana, mniej potrzebuje opieki Państwa; klasy natomiast ubogie,
pozbawione ochrony, jaką daje majątek, szczególniej tej opieki potrzebują.
Dlatego Państwo powinno bardzo pilnym staraniem i opieką otoczyć pracowników
najemnych, stanowiących masy ludności biednej”33.
Przytoczone teksty zachowują i dziś swoją wartość, zwłaszcza w obliczu nowych
form ubóstwa istniejących w świecie, także dlatego, że zawierają stwierdzenia
niezależne od jakiejkolwiek określonej koncepcji Państwa czy jakiejś konkretnej
teorii politycznej. Papież potwierdza elementarną zasadę każdej zdrowej
organizacji politycznej, to znaczy takiej, w której jednostki, im bardziej są
bezbronne w danym społeczeństwie, tym bardziej winny być podmiotem
zainteresowania i troski innych, a zwłaszcza interwencji władzy publicznej.
Tak więc zasada, którą dziś nazywamy zasadą solidarności, i której aktualność
zarówno w porządku wewnętrznym każdego Narodu, jak i w porządku międzynarodowym
przypomniałem w encyklice Sollicitudo rei socialis34, jawi się jako jedna z
fundamentalnych zasad chrześcijańskiej koncepcji organizacji społecznej i
politycznej. Mówi o niej wielokrotnie Leon XIII, nazywając ją — podobnie jak
filozofia grecka — „przyjaźnią”; Pius XI używa tu niemniej znamiennego
określenia: „miłość społeczna”, zaś Paweł VI, włączając do tego pojęcia
wielorakie współczesne wymiary kwestii społecznej, mówi o „cywilizacji
miłości”35.
11. Ponowne odczytanie encykliki w świetle współczesnej rzeczywistości pozwala
właściwie ocenić stałą troskę Kościoła i uwagę, jaką poświęca tym kategoriom
osób, które zostały w sposób szczególny umiłowane przez Pana Jezusa. Treść
Dokumentu jest doskonałym świadectwem ciągłości istnienia w Kościele tak zwanej
„opcji preferencyjnej na rzecz ubogich”, określonej przeze mnie jako „specjalna
forma pierwszeństwa w praktykowaniu miłości chrześcijańskiej”36. Encyklika o
„kwestii robotniczej” jest zatem encykliką o ubogich i o przerażających
warunkach, w jakich na skutek nowego i często gwałtownego procesu
uprzemysłowienia znalazły się ogromne rzesze ludzi. Także dzisiaj w różnych
częściach świata podobne procesy przemian gospodarczych, społecznych i
politycznych pociągają za sobą to samo zło.
Jeśli Leon XIII apeluje do Państwa, by zgodnie z zasadami sprawiedliwości
zostały polepszone warunki życia ludzi ubogich, czyni to w słusznym przekonaniu,
że zadaniem Państwa jest czuwanie nad dobrem wspólnym i troska o to, by
wszystkie dziedziny życia społecznego, nie wyłączając gospodarki, przyczyniały
się do urzeczywistniania go, respektując słuszną autonomię każdej z nich.
Jednakże nie znaczy to, że zdaniem Papieża wszystkie rozwiązania kwestii
społecznej winny pochodzić od Państwa. Przeciwnie, podkreśla on niejednokrotnie
konieczność ograniczenia interwencji Państwa oraz jego charakter instrumentalny,
jako że jednostka, rodzina i społeczeństwo są w stosunku do niego wcześniejsze,
Państwo zaś istnieje po to, by chronić ich prawa, bynajmniej zaś nie po to, by
je tłumić37.
Trudno nie zauważyć aktualności tych rozważań. Do ważnego problemu ograniczeń
związanych z naturą Państwa wypadnie jeszcze powrócić; tak wymienione tu punkty,
jak zresztą wiele innych zawartych w encyklice wskazań, są ściśle związane z
kontynuowanym przez Kościół nauczaniem społecznym, a także ze zdrową koncepcją
własności prywatnej, pracy, procesu gospodarczego, rzeczywistości państwa, a
przede wszystkim samego człowieka. Inne tematy zostaną omówione w dalszym ciągu
tego Dokumentu przy rozpatrywaniu niektórych aspektów współczesnej
rzeczywistości. Trzeba jednak już teraz wyraźnie sobie uświadomić, że tym, co
stanowi wątek i w pewnym sensie myśl przewodnią encykliki i w ogóle całej nauki
społecznej Kościoła, jest poprawna koncepcja osoby ludzkiej, jej niepowtarzalnej
wartości, płynącej stąd, że człowiek jest „jedynym na ziemi stworzeniem, którego
Bóg chciał dla niego samego”38. Uczynił go na swój obraz i podobieństwo (por.
Rdz 1, 26), obdarzając niezrównaną godnością, którą niejednokrotnie podkreśla
encyklika. Istotnie bowiem oprócz praw, które człowiek nabywa własną pracą,
istnieją takie, które nie mają związku z żadnym wykonanym przezeń dziełem, lecz
wywodzą się z jego zasadniczej godności jako osoby.
encykliki •
DALEJ ---> |
