Katedra Wawelska
 Pierwszy
kościół katedralny na Wawelu wzniesiony został najpewniej niedługo po
ustanowieniu w l000 r. biskupstwa krakowskiego. Dzisiejszy stan wiedzy nie
pozwala na dokonanie przekonującej rekonstrukcji jej kształtu. Więcej wiadomo o
kolejnej, romańskiej katedrze z przełomu XI i XII w. Początki jej budowy łączy
się z panowaniem księcia Władysława Hermana (1079-1102). Nową świątynię
konsekrowano w 1142 r. Była ona murowaną z wapienia i piaskowca trójnawową
bazyliką, zapewne z emporami ponad nawami bocznymi. Od wschodu i zachodu
wznosiły się prostokątne chóry zamknięte półkolistymi absydami, a pod nimi
mieściły się krypty. Od strony zachodniej wznosiły się dwie kwadratowe wieże. Do
dzisiaj zachowały się znaczne partie tej budowli, przede wszystkim krypta św.
Leonarda i dolna część wieży południowej.
Katedra krakowska stanowiła centrum czci kanonizowanego w 1253 r. św.
Stanisława, biskupa krakowskiego zamordowanego w 1079 r. przez z rozkazu króla
Bolesława Śmiałego. Do jego grobu przybywali pielgrzymi zarówno z Polski, jak i
krajów ościennych. Kult tego świętego łączony był z ideą zjednoczenia rozbitego
na dzielnice Królestwa Polskiego, dlatego też nie może dziwić fakt, że wbrew
wcześniejszej tradycji koronowania królów w archikatedrze gnieźnieńskiej,
koronacja Władysława Łokietka odbyła się 20 I 1320 r. w katedrze krakowskiej, w
pobliżu relikwii patrona odrodzonej polskiej monarchii. Odtąd wawelska świątynia
stała się miejscem koronacji władców Polski.
Romańska katedra, nadwerężona przez czas i pożar w 1305 r. nie odpowiadała
godności głównego kościoła diecezji krakowskiej i dlatego bp Jan Muskata podjął
próbę budowy nowej świątyni, zakończoną jednak na etapie założenia fundamentów
wielobocznie zamkniętego gotyckiego prezbiterium. Natomiast zachowaną prawie bez
zmian do dnia dzisiejszego budowlę, wzniesiono etapami od roku 1320 do 1346
(prezbiterium z obejściem) oraz od 1346 do 1364 (korpus nawowy), za rządów
biskupów: Nankera, Jana Grota i Bodzanty. Przy budowie zatrudniano kolejno kilka
warsztatów budowlanych. Konsekracji świątyni dokonano 28 III 1364 r. Gotyckiemu
kościołowi katedralnemu nadano kształt trójnawowej bazyliki z transeptem (nawą
poprzeczną) oraz prostokątnie zamkniętym prezbiterium z obejściem (ambitem).
Już w trakcie budowy gotyckiej świątyni biskupi i możnowładcy wznieśli przy jej
zewnętrznych murach pierwsze kaplice. Proces ich fundacji trwał przez całe XIV i
XV stulecie. Szczególnie okazałą formą odznaczały się kaplice ufundowane przez
monarchów: króla Kazimierza Wielkiego (pw. Wniebowzięcia NMP), królową Zofię,
czwartą żonę Władysława Jagiełły (pw. Świętej Trójcy), oraz króla Kazimierza
Jagiellończyka i jego małżonkę, Elżbietę Rakuszankę (pw. Św. Krzyża i Ducha
Świętego).
Katedra pełniła także funkcję nekropolii. Miejsca pochówków królewskich,
biskupich i możnowładczych upamiętniano płytami wmurowanymi w posadzkę lub
okazałymi nagrobkami. Wyjątkową wartość posiada zespół gotyckich królewskich
pomników nagrobnych (Władysława Łokietka, Kazimierza Wielkiego, Władysława
Jagiełły, Kazimierza Jagiellończyka), budzących podziw ze względu na swe wysokie
walory artystyczne.
Istotne zmiany w wystroju katedry przyniósł wiek XVI. Początki renesansu w
katedrze (równocześnie także w Polsce) wiążą się z działalnością włoskiego
rzeźbiarza Franciszka Florentczyka, autora nagrobka króla Jana Olbrachta
(zm.1501). Prawdziwym przełomem było jednak wzniesienie kaplicy Królewskiej (zw.
obecnie Zygmuntowską) z polecenia króla Zygmunta I Starego, przez zespół
włoskich artystów realizujących projekt Bartolomea Berrecciego. Kaplica ta stała
się wzorem dla kolejnych, renesansowych i manierystycznych mauzoleów biskupich,
stawianych przy katedrze na miejscu wcześniejszych kaplic gotyckich (Piotra
Tomickiego, Samuela Maciejowskiego, Andrzeja Zebrzydowskiego, Filipa
Padniewskiego). Niektóre średniowieczne ołtarze, wśród nich także ołtarz główny,
ustąpiły miejsca nowym, renesansowym. W XVI w. powstało również wiele nagrobków
(przede wszystkim królewskich i biskupich) oraz epitafiów. Renesansowe i
manierystyczne wyposażenie katedry było dziełem wybitnych artystów osiadłych w
Krakowie, w znacznej części pochodzących z Włoch, takich jak wspomniany
Bartolomeo Berrecci, Giovanni Maria Padovano, Jan Michałowicz z Urzędowa czy
Santi Gucci. Na szczególną uwagę zasługują wspaniałe importy z Norymbergi w
zakresie ludwisarstwa (płyty nagrobne, kraty), złotnictwa (część wyposażenia
kaplicy Zygmuntowskiej) oraz malarstwa (kwatery ołtarza w kaplicy
Zygmuntowskiej). Są one dziełami Petera i Hansa Vischerów, Peter Flötnera,
Melchiora Baiera oraz Georga Pencza.
W kolejnych dwóch stuleciach katedra na Wawelu zmieniła zasadniczo swój wystrój.
W XVII w., dzięki hojnym fundacjom królów, biskupów, magnatów i kanoników,
usunięto niemal całkowicie wyposażenie z wcześniejszych epok i wprowadzono nowe
ołtarze, nagrobki, stalle, obrazy. Materiałem charakterystycznym dla nowej epoki
stał się czarny "marmur" z Dębnika i różowy z Paczółtowic. W wyniku barokizacji
wystroju nawy głównej i prezbiterium powstała wyraźna oś kompozycyjna z
dominantami w postaci konfesji św. Stanisława i ołtarza głównego. Kontynuując
wcześniejszą tradycję wzniesiono kolejne kaplice kopułowe (biskupów Andrzeja
Lipskiego i Jakuba Zadzika) oraz mauzoleum królewskiej dynastii Wazów,
nawiązujące zarówno formalnie jak i ideowo do kaplicy Zygmuntowskiej.
Przekształcenia dokonane w XVIII wieku nadały wnętrzu katedry późnobarokowy
charakter. Wyposażenie, dotychczas dość zróżnicowane pod względem materiału,
kształtu i dekoracji, w większości wymieniono na nowe, uporządkowano i
ujednolicono podporządkowując zasadom symetrii i tworząc wyraźne osie
kompozycyjne. Zredukowano znacznie liczbę ołtarzy bocznych. Wzniesiono kopułowe
mauzolea kard. Jana Aleksandra Lipskiego oraz bpa Andrzeja Stanisława Kostki
Załuskiego. Kolejna kaplica królewska, która miała upamiętniać saską dynastię
Wettynów, pozostała jedynie w sferze planów. Niestety, dążąc do lepszego
oświetlenia wnętrza, podwyższono do wysokości prezbiterium mury ambitu,
zmieniając tym samym układ przestrzenny i bryłę wschodniej części świątyni.
Trzeba zaznaczyć, że barokowy wystrój katedry był w większości dziełem wybitnych
architektów włoskich (Giovanni Trevano, Giovanni Battista Gisleni i Francesco
Placidi) lub we Włoszech wykształconych (Kacper Bażanka).
Utrata przez Polskę niepodległości wpłynęła niekorzystnie na krakowski kościół
katedralny. Zabrakło fundacji królewskich i biskupich, a okrojone do minimum,
niezwykle niegdyś bogate majątki kapitulne, nie pozwalały już na utrzymanie
katedry na odpowiednim poziomie. W XIX w. katedra stała się celem pielgrzymek
patriotycznych i miejscem okazałych uroczystości z okazji rocznic ważnych
wydarzeń z dziejów Polski. Wyjątkowe znaczenie miało pochowanie w podziemiach
katedralnych bohaterów narodowych walczących orężnie o wolność Ojczyzny:
(Tadeusza Kościuszki o księcia Józefa Poniatowskiego, a także duchowego
przywódcy narodu, Adama Mickiewicza. Pochówki te uczyniły katedrę polskim
Panteonem, w którym miejsce wiecznego spoczynku znajdują tylko najbardziej
zasłużeni Polacy. Tradycja ta znalazła kontynuację w XX w., kiedy w podziemiach
katedrze złożono szczątki Juliusza Słowackiego, Józefa Piłsudskiego i Władysława
Sikorskiego.
Zasadniczą rolę w nadaniu katedrze jej obecnego wyglądu, odegrała dokonana w
latach 1895-1910 wielka restauracja dokonana pod kierunkiem Sławomira
Odrzywolskiego, a następnie Zygmunta Hendla. Przeprowadzono wówczas gruntowną
konserwację budowli wraz z wyposażeniem. Uszanowano przy tym historyczne
nawarstwienia kolejnych epok artystycznych, chociaż usunięto, niestety, część
wystroju barokowego. Godny podkreślenia jest fakt wprowadzenia nowych dzieł
sztuki, takich jak nagrobki królewskie (św. Jadwigi i Władysława Warneńczyka)
oraz biskupie, malowidła ścienne, witraże, kraty i wiele innych. Część z nich,
reprezentujących aktualne wówczas formy secesyjne, to dzieła wybitnych artystów,
spośród których wyróżnić należy Józefa Mehoffera, autora projektów szeregu
witraży oraz malowideł ściennych w kaplicy Szafrańców i skarbcu.
Wiek XX to okres nieustannej konserwacji katedry i zabytków w niej
zgromadzonych. W latach poprzedzających rok 2000 odnowiono wszystkie elewacje
katedry i część kaplic. Tak przygotowana świątynia stanowiła centrum obchodów
milenium diecezji krakowskiej i Wielkiego Jubileuszu chrześcijaństwa.
Bez mała tysiąc lat krakowska bazylika metropolitalna pw. śś. Stanisława i
Wacława pełni rolę "matki kościołów" jednej z najważniejszych polskich diecezji
(od 1925 r. archidiecezji). Sprawowana tutaj służba Boża odznaczała się zawsze
wyjątkową okazałością i uznawana była za wzór do naśladowania w innych
kościołach. W okresie świetności katedrę obsługiwało ponad stu księży
odprawiających liturgię przez dzień i noc bez przerwy. Na czele hierarchii
duchowieństwa katedralnego stała kapituła, do pomocy której powołani byli
wikariusze. Do obsługi niektórych kaplic przeznaczone były specjalne kolegia
kapłańskie, jak mansjonarze, psałterzyści, prebendarze kaplic Świętej Trójcy i
Świętokrzyskiej (zwani nosalistami), rorantyści i angeliści. Liturgię uświetniał
śpiew oraz muzyka organowa, a od XVII w. także kapela wokalno-instrumentalna,
kierowana niejednokrotnie przez wybitnych kompozytorów (Franciszka Liliusa,
Bartłomieja Pękiela, Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego).
Katedra na Wawelu zajmuje wyjątkową pozycję w dziejach Polski i w świadomości
narodu polskiego. Jest od stuleci miejscem kultu św. Stanisława, który w
nierozerwalny sposób wiąże się z ideą zjednoczonego i niepodległego państwa
polskiego, aktualną zarówno w dobie rozbicia dzielnicowego, w okresie zaborów i
w czasie rządów komunistycznych. Grób tego męczennika pełni od stuleci funkcję
Ołtarza Ojczyzny. Dzieje diecezji krakowskiej i zarazem jej głównego kościoła,
koronuje dokonane powołanie gospodarza tego miejsca, kard. Karola Wojtyły na
Stolicę św. Piotra w Rzymie. Papież Jan Paweł II nawiedzał swój dawny kościół
katedralny aż siedmiokrotnie: w latach 1979, 1983, 1987, 1991, 1997, 1999 i
2002.
• STRONA DOMOWA |
