Sekty i Fakty
Islam – „Poddanie się woli Boga” (1)
Słowo „islam” oznacza dobrowolne poddanie się woli Boga.
Jest to najmłodsza ze współczesnych religii światowych i jedyna, która
historycznie powstała po chrześcijaństwie (oprócz manicheizmu, który zanikł w
X-XIII w.).
Przed narodzinami islamu organizacja społeczna Arabów opierała się na zasadach
ustroju rodowo-plemiennego. Władza nad poszczególnymi plemionami spoczywała w
rękach szajchów (szlachetnych), cieszących się szacunkiem grup. Arabowie
wskazywali na dwóch swoich przodków: Kahtana (związanego z plemieniem Arabów
północnych) i Ismaila (swe pochodzenie łączą z nim Arabowie południowi). Po
pojawieniu się islamu w VI wieku pośród koczowników górzystego Hidżazu, ze
zjednoczonych plemion beduińskich poczęło wyłaniać się państwo, które w chwili
śmierci Muhammada (w 632 r.) obejmowało już rozległe tereny Półwyspu Arabskiego.
Założyciel islamu – Muhammad Ibn Abd Allah (Mahomet), urodził się około 570 roku
po Chrystusie w Mekce, na Półwyspie Arabskim (obecnie Arabia Saudyjska). Gdy
miał 6 lat, zmarła jego matka, dlatego wychowywał się u dziadka, a po jego
śmierci u wuja (Abu Talib) ze strony matki. Muhammad został, podobnie jak jego
wuj, kupcem i przyjął pracę u pewnej bogatej wdowy imieniem Chadidża (Hadiga),
którą później pojął za żonę.
Mahomet – początki działalności
Z biegiem lat Muhammad zwracał się coraz bardziej ku sprawom religijnym i miewał
wizje, z których zwierzał się swojej żonie. Tradycja przekazuje, że chętnie
przebywał w samotności, w jaskini koło Mekki, gdzie doznał objawień Archanioła
Gabriela, przekazującego słowo Boże zawarte później w Koranie.
Żona umacniała go w przekonaniu, że został wybrany przez Boga na proroka, tak iż
w końcu odważył się, w wieku 40 lat, wystąpić publicznie i ujawnić to, co mu
zostało „dane z góry”. Objawienie to podkreślało przede wszystkim dobroć i moc
Boga oraz wzywało człowieka do wdzięczności, wspaniałomyślności i bogobojności,
a także do powrotu do Boga.
Niewielu było tych, którzy początkowo przyjmowali orędzie Muhammada. Mieszkańcy
Mekki z jednej strony odrzucali żądania etyczne głoszone przez proroka, z
drugiej obawiali się utraty wpływów i znaczenia Mekki jako centrum pątniczego i
gospodarczego, gdyby zaniechano pogańskich praktyk religijnych. Mekka bowiem
była ważnym ośrodkiem handlowym i pątniczym, w którym oddawano cześć wielu
bóstwom.
Orędzie Muhammada podcinało również tradycyjne więzi lojalności plemiennej.
Następstwem oporu był bojkot (616-619) klanu Muhammada, Haszymidów, przez
innych kupców Mekki. Wkrótce po zakończeniu tego bojkotu zmarła wierna żona
Muhammada Chadidża oraz jego wuj Abu Tabil.
Abu Lahab, nowy przywódca klanu, był wrogi Muhammadowi. W związku z tą atmosferą
Muhammad wielokrotnie pertraktował z przedstawicielami miasta Jatrib
(późniejszej Medyny) o możliwościach emigracji. Dnia 24 września 622 roku
Muhammad i jego zwolennicy dotarli do oazy medyńskiej. Tak doszło do opuszczenia
Mekki (arab. hidżra). Rozpoczęła się nowa era, a wraz z nią nowa rachuba czasu.
Nowa era islamska zaczyna się od pierwszego dnia staroarabskiego roku, w którym
doszło do hidżry, to znaczy od piątku 16 lipca 622 roku.
Po śmierci Chadidży Muhammad poślubił jednocześnie kilka kobiet, z którymi miał
kilkoro dzieci. Wydaje się jednak, że jego synowie zmarli jeszcze jako dzieci.
Spośród córek najbardziej znana jest Fatima, żona czwartego kalifa – Alego (zm.
661 r.).
Konstytucja medyńska
Podstawą współżycia plemion Medyny z przybyszami z Mekki była umowa, znana jako
Konstytucja medyńska, która określiła prawa i obowiązki Muhammada oraz
mieszkańców Medyny. Wspólną dla wszystkich płaszczyzną było wyznawanie islamu,
co też było w przyszłości warunkiem możliwości przystąpienia do związku innych
klanów. Dodatkowa umowa dotyczyła ochrony plemion żydowskich, którym zostało
przyznane prawo do egzystencji w obrębie społeczności muzułmańskiej (umma).
Początkowo Muhammad był w Medynie jedynie przywódcą klanu uchodźców z Mekki, a w
sprawach spornych – doradcą i rozjemcą dla wszystkich. Jego pozycję umocniły
sukcesy polityczne i militarne, które szybko doprowadziły do przekształcenia
Medyny (państwa-miasta) w państwo muzułmańskie, obejmujące od 630 roku również
Mekkę. Mieszkańców Mekki udało mu się pozyskać dzięki temu, że obok koniecznego
okazania siły, zdobył się także na łagodność – największą dotychczasową świętość
miasta, Kabę, uznał za cel obowiązkowych pielgrzymek również w głoszonej przez
siebie religii. W chwili swej śmierci, 8 czerwca 632 roku, Muhammad był
niekwestionowanym przywódcą całego państwa.
Postanowienia z okresu medyńskiego dotyczyły także: uściślenia praw związanych z
dotychczasowym systemem bezpieczeństwa, który opierał się na zemście (np. Koran
2,178n); zniesienia wszelkiej poliandrii, a uznania poliginii w przypadku zbyt
małej, w stosunku do ilości kobiet liczby mężczyzn w danej społeczności;
uszczegółowienia przepisów dotyczących podziału między krewnymi majątku osoby
zmarłej (Koran 4,11n) oraz ustalenia obowiązku daniny (podatku) na biednych (zaka).
Pod względem religijno-historycznym okres bezpośrednio poprzedzający wystąpienie
Muhammada określa się jako czas przełomu. Rozpowszechniony wówczas politeizm
zaczynał się chwiać, niewątpliwie także pod wpływem osiedlonych na tych terenach
Żydów i chrześcijan. Orędzie o jedynym Bogu zostało połączone w Koranie z
wezwaniem do czynienia dobra nakazanego przez Boga, albowiem w Dniu Sądu każdy,
kto uczynił dobra na ciężar pyłku, zobaczy je, i każdy, kto uczynił zła na
ciężar pyłku, zobaczy je (Koran 99,7n.). Tym samym ogólnie obowiązująca etyka
zastępowała dotąd przestrzeganą moralność klanową, dla której sprawa klanu
zawsze była słuszna i musiała być popierana, niezależnie do tego, czego w
poszczególnych przypadkach powinno się faktycznie wymagać.
Pierwsi kalifowie
Po śmierci Mahometa, który nie wyznaczył swego następcy, zastosowano obyczaj
wyboru przywódcy przez starszyznę plemienną. Przysługiwał mu tytuł kalifa –
arab. chalifa („następca”) – następcy Mahometa, świeckiego i religijnego
przywódcy społeczności muzułmańskiej lub władcy państwa muzułmańskiego –
kalifatu.
Czterej pierwsi kalifowie obieralni, zwani kalifami sprawiedliwymi
(prawowiernymi), uważali siebie za następców Mahometa. Byli to: Abu Bakr
(632-634), Umar I (634-644), Usman (644-656) i Ali Ibn Abi Talib (656-661).
Przyjęto zasadę wybierania kalifów spośród plemienia Mahometa – Kurajszytów.
Kalifowie z kurajszyckich rodów Umajjadów (661-750) i Abbasydów (750-1258)
faktycznie dziedziczyli władzę, uważając się za zastępców Allacha (chalifat
Allah) na ziemi.
Szyici jeszcze w okresie dynastii Umajjadów podważali autorytet kalifów,
przeciwstawiając im władzę imama jako duchowego pośrednika między Bogiem a
człowiekiem. Sunnici zaś uznawali świeckie i religijne zwierzchnictwo kalifa,
który sprawował funkcję imama oraz głównodowodzącego armią, ale nie posiadał
danej Mahometowi mocy tworzenia praw ani ich ogłaszania, gdyż po Proroku
dziedziczył jedynie władzę wykonawczą i sądowniczą.
Wierna kalifowi większość muzułmanów – sunnici, dziś około 90% wszystkich
muzułmanów na świecie – nie stanowiła bynajmniej monolitycznego bloku. Na
przełomie VIII i IX wieku ukształtowały się różne tradycje interpretacyjne,
zwłaszcza w kwestiach prawnych, które doprowadziły do powstania rozmaitych szkół
prawniczych (hanbalickiej, hanafickiej, malikickiej, szafickiej).
Za czasów kalifów sprawiedliwych (632-661) stolicą kalifatu była Mekka, w
okresie kalifatu Umajjadów (661-750) – Damaszek, a Abbasydów (750-1258) –
Bagdad. Na skutek wewnętrznych sporów doszło do rozbicia politycznego w
kalifacie (powstały: kordobański kalifat Umajjadów na Półwyspie Iberyjskim i
kalifat Fatymidów w Egipcie). Tureccy sułtani z dynastii Osmanów przyjęli tytuł
kalifa po podboju Egiptu (1517).
Instytucja kalifa została oficjalnie zniesiona 3 marca 1924 roku po powstaniu
Republiki Tureckiej. Chociaż kalif przewodniczył społeczności (umma), zakres
jego władzy z upływem czasu malał. Władzę polityczną musiał niebawem podzielić z
niektórymi władcami lokalnymi, za Osmanów zaś (1290-1918) przypadła ona
całkowicie sułtanowi, tak że kalifowi pozostała tylko kierownicza funkcja
religijna. Ale i w zakresie religijnym nie był on w stanie zyskać uznania dla
swojej ogólnie prawomocnej pozycji przewodniej.
Ekspansja islamu
Szybko rozszerzająca się wspólnota na Półwyspie Arabskim objęła po śmierci
Muhammada obszary niearabskie: w latach 639-642 został podbity Egipt, w 640-642
– Persja, w 670 roku dokonano podboju Afryki Północno-Zachodniej, a w 711 roku
Arabowie dotarli do Hiszpanii; ich wtargnięcie do Francji zostało powstrzymane
w 732 roku pod Tours i Poitiers (Karol Młot).
Również na Wschodzie za panowania Umajjadów, a w jeszcze większym stopniu pod
władzą dynastii abbasydzkiej (749-1258), państwo islamskie rozrastało się i
sięgało aż do Indii. W przybliżeniu można powiedzieć, iż przez pierwsze 700 lat
islamskiej rachuby czasu utwierdzało się panowanie islamu w tak zwanych krajach
rdzennych (Afryka Północna, Egipt, Bliski Wschód, częściowo Turcja, Irak i
Iran), a przez następne 700 lat – rozszerzała się jego władza na inne kraje Azji
i Afryki (np. Indie, Indonezja, Czarna Afryka).
W okresie kalifatu Abbasydów (750-1258), gdy następował dalszy rozwój państwa
islamskiego, dokonał się także rozpad jedności ideowej islamu na sunnitów
(bronili jedności państwa arabskiego w oparciu o zasady islamu ortodoksyjnego) i
szyitów – stronników Alego, zięcia Mahometa, męża jego córki Fatimy (którzy
inspirowani tęsknotami narodowościowymi chcieli rozbić tę jedność). Oprócz
szyitów i sunnitów należy wymienić jeszcze grupę charydżytów, która wyłamała się
ze wspólnoty (umma), ponieważ według niej kalifem mógł zostawać lub być tylko
ten, kogo uzdalniają do tego odpowiednie przymioty moralne i religijne, nawet
gdyby był czarnym niewolnikiem.
Po upadku Abbasydów, do czego przyczyniła się także nawała Mongołów, do wieku
XVI przetrwało na arabskim wschodzie państwo Mameluków, a na zachodzie małe
królestwo Granady w Hiszpanii. Zaborczy Mongołowie osiedli w Iranie, zakładając
państwowość muzułmańską, kierowaną przez dynastię Ilchanidów (1227-1336) i
Timurydów (1387-1502). Odrębnymi drogami rozwijała się historia islamu w
państwie Turków Osmańskich (ok. 1300-1924), w Indiach, a także powstanie
suwerennego Afganistanu (1747).
Klęska Wielkiej Porty Otomańskiej w 1683 roku położyła kres ekspansji islamu i
marzeń o arabskim panowaniu nad światem. Wiek XIX i początek XX znaczony był
walkami głównej wówczas ostoi islamu – Turcji, z ruchami narodowowyzwoleńczymi,
które doprowadziły do powstania szeregu niezależnych państw. Apostołem
panislamizmu stał się w końcu XIX wieku Dżamal ad-Din al-Afghani. Zgodnie z
jego postulatami do dzisiaj trwają wysiłki muzułmanów nad przywróceniem harmonii
między konserwatywnym islamem a nowoczesną współczesnością.
Muzułmańscy myśliciele i mistycy
Panowanie muzułmanów w tak zwanych krajach rdzennych nie oznaczało z początku
islamizacji tych obszarów. Dopiero znacznie później postępującej z wolna
arabizacji zaczęła towarzyszyć islamizacja, dostrzegalna jeszcze dziś.
Jednocześnie spotkanie z kulturą chrześcijańską w Egipcie i Syrii oraz z
manichejskim dziedzictwem ideowym w Iraku/Iranie doprowadziło do owocnego
kontaktu z filozofią grecką i systematyczną myślą teologiczną, obcą pierwotnemu
islamowi. Myśliciele muzułmańscy podjęli wyzwanie rzucone im przez filozofię i
teologię, i w polemice z nimi doszli do największych osiągnięć kulturowych w
dziedzinie teologii, filozofii, nauki i sztuki, które z kolei stały się
wyzwaniem dla chrześcijańskiego Zachodu. Liczne nawiązania do myśli
pozaislamskiej można znaleźć w dziełach mistyków islamskich (sufi).
Najwyższy rozkwit kultury arabskiej kończy się w XII wieku. W zakresie
twórczości literackiej aktywne stają się później inne obszary językowe świata
islamskiego (perski, turecki, urdu itd.).
Mówiąc o upadku kultury arabskiej, często wskazuje się na przyczyny zewnętrzne,
przede wszystkim najazdy i wojny, głównie wyprawy krzyżowe oraz najazdy Mongołów
w XIII wieku. Polityczna samoświadomość muzułmanów nie załamała się jednak nawet
po tym okresie, o czym świadczy zdobycie Konstantynopola w 1453 roku przez
Osmana Mehmeta II oraz liczne wypady oddziałów tureckich na Bałkany i do Europy
Zachodniej.
Dopiero rozwój techniki nowożytnej i polityka kolonialna Anglii i Francji
(koniec XVIII w. i w XIX w.) spraw iły, że muzułmanie świata islamu doznali w
następstwie licznych klęsk poczucia kulturowej, naukowo-technicznej i
politycznej niższości, które – jak się wydaje – dopiero w drugiej połowie XX
wieku zostało zastąpione przez nową samoświadomość.
Z tym kontekstem należy też wiązać optymizm muzułmanów co do przyszłości islamu.
Wyraża się on w licznych wielonakładowych pismach arabskich i perskich w latach
siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Odnotowuje się w nich z jednej
strony coraz większą liczbę nawróceń na islam w Czarnej Afryce, a z drugiej
strony upadek tradycyjnej religijności w Europie, w czym autorzy upatrują dla
islamu szansę zajęcia dotychczasowej pozycji chrześcijaństwa.
Nacjonalizm, socjalizm, komunizm
W świecie muzułmańskim islam uważany jest za podstawę organizacyjną państwa.
Poszczególne instytucje państwowe podporządkowane są Bogu, który jest najwyższym
władcą. Armia, skarb państwa należą do Allacha. Kalif – cień Proroka, jest
namiestnikiem Boga na ziemi. Podział spraw religijnych i państwowych jest
wyraźny w Turcji, Indonezji, Pakistanie, Afganistanie i Mauretanii.
Islam stał się podstawą bardzo różnych programów i ustrojów politycznych.
Prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser (1918-1971) twierdził, że islam nie kłóci się
z socjalizmem. Zgodność socjalizmu z islamem podkreślała iracka konstytucja z
1964 roku.
Pośród państw muzułmańskich są monarchie (Arabia Saudyjska, Kuwejt, Maroko,
Jordania, Iran, Katar), republiki (Irak, Indonezja, Jemen, Pakistan) i państwa
odwołujące się do koncepcji socjalizmu arabskiego (Egipt, Algieria, Sudan,
Libia). We wszystkich tych krajach bardzo silny jest tak zwany nacjonalizm
arabski, czyli poczucie silnej więzi religijnej, dominującej nad poczuciem
wspólnoty państwowej.
Do koncepcji tak zwanego socjalizmu arabskiego albo socjalizmu muzułmańskiego
odwoływał się Egipt czasów Nasera i Libia. Twórcą najbardziej spójnej teorii
socjalizmu arabskiego był Mustafa as-Sibai, profesor prawa i teologii na
uniwersytecie w Damaszku. Podkreślał on konieczność troski państwa o wspólne
interesy obywateli, przyznał jednostce prawo do ochrony życia i zdrowia, do
wolności, nauki, pracy i umiarkowanej własności prywatnej, ograniczonej przez
państwo na drodze nacjonalizacji. Naser wiązał ideę socjalizmu arabskiego i
islamu z hasłem panarabizmu.
Najsilniejsze wpływy w latach międzywojennych partia komunistyczna posiadała w
Turcji, która była nadzieją na rozszerzanie się na cały świat rewolucji
bolszewickiej. W późniejszym okresie komuniści zachowali silne wpływy w
zdecydowanej większości państw arabskich. Często ukrywają się oni w partiach o
różnych nazwach, np. w Partii Socjalistycznej Awangardy (PAGS) w Algierii czy w
Partii Postępu i Socjalizmu (PPS) w Maroku.
Innym państwem (poza Egiptem) pretendującym do odegrania roli ośrodka
skupiającego świat muzułmański jest Turcja. Świat turecki jest olbrzymi, bo
oprócz Turcji wchodzą w jego skład dawne republiki ZSRR, obecnie odrębne
państwa: Azerbejdżan, Kazachstan, Uzbekistan i Turkmenia. Ponadto językiem
tureckim mówi się jeszcze na Syberii i w chińskim Sinkiangu. Współczesny świat
języka tureckiego to przeszło 100 milionów ludzi.
W Turcji ma obecnie miejsce zjawisko szeroko zakrojonego odrodzenia islamu. Od
roku 1949 nauczanie muzułmańskie wróciło do szkół podstawowych i średnich, a od
1983 stało się obowiązkowe, nawet dla dzieci żydowskich i chrześcijańskich.
Terroryści z OWP
We współczesnym świecie muzułmańskim zasadniczy podział to nadal sunnici i
szyici. Największym ośrodkiem naukowym sunnitów jest Uniwersytet al-Azhar w
Kairze, siedziba ortodoksyjnej tradycji islamu. Głoszą oni milenaryzm, kult
męczenników, cierpienia, purytanizm i przywiązanie do gwałtu, który stał się
źródłem zaburzeń w świecie muzułmańskim. Szyici przetrwali głównie w Syrii,
Iraku, Iranie i Libanie.
Szyici palestyńscy, którzy osiedlili się w Libanie w 1949 roku (300 tys.), a
następnie w 1967 (po usunięciu ich siłą z Jordanii przez Husajna w latach
1970-1971), stworzyli wewnątrz kraju enklawy rządzone przez terrorystów z
Organizacji Wyzwolenia Palestyny (OWP). W latach 1975-1976 w wyniku toczącej się
wojny domowej między szyitami z OWP, wspieranymi przez interweniującą Syrię
(rządzoną przez alawitów pragnących przejąć od Egiptu przywództwo świata
arabskiego), a prawowitymi władzami Libanu i prywatnymi armiami sekt
chrześcijańskich i muzułmańskich, zginęło 40 tys. ludzi. Bejrut został
zniszczony. Interwencja Izraela w 1982 roku usunęła i rozproszyła OWP w Libanie.
Szyici i inni fundamentaliści muzułmańscy czynili wysiłki, by obalić władzę w
Egipcie. W 1981 roku udało się im zamordować prezydenta Anwer el Sadata
(1918-1981). W roku 1979 opanowali siłą sanktuarium w Mekce, usiłując zniszczyć
saudyjską rodzinę królewską. Najbardziej spektakularne zwycięstwo odnieśli w
latach 1978-1979, gdy zrzucili z Pawiego Tronu szacha Iranu, ustanawiając
„republikę islamską”.
Szach rządził od 1944 roku. W latach 60., gdy wzrosły nagle dochody ze sprzedaży
ropy naftowej, postanowił przez odgórną rewolucję, zwaną przez niego „białą
rewolucją”, dokonać wzorem Stalina nagłego unowocześnienia kraju. W latach
1973-1978 planowano inwestycje rzędu na 70 mld dolarów. Rewolucja ta miała
łączyć zasady kapitalizmu z socjalizmem i nawet komunizmem. Szach twierdził, że
w ciągu ostatnich trzech tysięcy lat nigdy nie było tylu zmian. Cała struktura
przewraca się do góry nogami. Wydając zbyt wiele, doprowadził do inflacji. Aby
ją zahamować, organizował gangi studenckie, aresztujące „spekulujących”
handlarzy i drobnych przedsiębiorców. Młodzież zasmakowała w przemocy, a handel
skierował się przeciw szachowi.
Przywódcą fundamentalistów szyickich, którym szach i prezydent oddał władzę w
Iranie, był ajatollah Ruhollah Chomeini (1900-1989). Działając w imieniu
„republiki muzułmańskiej”, utworzonej w lutym 1979 roku, w ciągu dwóch
pierwszych lat jej istnienia sądy religijne straciły 8 tys. osób, jako „wrogów
Allacha”. Kościoły i synagogi obrócono w ruinę, cmentarze bezczeszczono,
świątynie zniszczono i zdemolowano.
Prześladowanie irackiej mniejszości sunnickiej i reakcje przeciw perskim szyitom
w Iraku doprowadziły do wojny irańsko-irackiej (1980), zniszczenia wielkiej
rafinerii w Abadanie i irańskich bombardowań pól naftowych. Zatrzymując jako
zakładników personel ambasady USA i w końcu zwalniając go za okup, Chomeini
przyłączył się do terroryzmu międzynarodowego. Przez pewien czas finansował
nawet grupy OWP.
Wojna w Afganistanie
Odrodzenie islamskie i upadek szacha przyczyniły się do wybuchu wojny domowej w
Afganistanie. ZSRR poparł niebędącego marksistą księcia Mahommeda Daudę, gdy w
1953 roku ustanowił w Afganistanie monarchię konstytucyjną. Podobnie uczynił 20
lat później, gdy Dauda obalił króla i nadał sobie tytuł prezydenta.
Jednocześnie popierano jednolitą partię marksistowską, która w postaci Ludowej
Partii Demokratycznej w 1977 roku skupiła trzy główne frakcje rewolucyjne.
Kierowali nimi: Babrak Karmal, Nur Muhammad Teraki i Hafizullah Amin. W kwietniu
1978 roku dokonali oni puczu, który obalił Dauda. Władzę przejął najsilniejszy z
trójki – Amin. Pierwszym czynem, jakiego dokonał, było rozstrzelanie na oczach
Dauda 30 członków rodziny, członków rządu i ostatecznie jego samego.
Popierany przez ZSRR Amin uwięził bez procesu sądowego i poddał torturom 12 tys.
osób. W ramach przebudowy kraju przystąpił też do planu unicestwiania całych
wiosek. Gdy Chomeini udzielił wsparcia muzułmańskim powstańcom w Afganistanie,
Amin nasilił terror, nosząc się nawet z zamiarem całkowitego zduszenia islamu.
Pozbył się Karmala, posyłając go na ambasadora do Czechosłowacji, a Taraka
zastrzelił.
Dnia 12 sierpnia 1979 roku w pobliżu muzułmańskiego sanktuarium w Kandaharze
odarto żywcem ze skóry 30 doradców rosyjskich. Pod koniec roku na prośbę Amina
wkroczyły do Afganistanu wojska ZSRR. Wraz z nimi przybył Karmal, który przejął
władzę. Amina wraz z żoną, siedmiorgiem dzieci i 30 członkami przybocznej straży
zamordowano.
Karmal rządził jako marionetka radziecka. Wojska ZSRR toczyły walkę z
partyzantami w jego imieniu. Z Afganistanu uciekło blisko 2 mln ludzi (1,5 mln
do Pakistanu i 500 tys. do Iranu), co stanowiło jedną ósmą ludności kraju.
Sekty i Fakty - nr 16 (1/2003)
• więcej publikacji "Sekty i Fakty"
Opublikowane za zgodą
• RAFAEL Dom Wydawniczy |
