Sekty i Fakty
Neopoganizm w dobie New Age
Trzecia fala neopoganizmu narasta od końca lat 60. Młodzieżowa kontestacja lat
60. proklamowała Epokę Wodnika, do której głównych cech zaliczyć można
poszukiwanie nowej (odmiennej od chrześcijańskiej) duchowości, eksponowanie
pierwiastka kobiecego i dążenie do harmonii z przyrodą.
Po falach fascynacji buddyzmem zen i chrześcijaństwem (Jesus Revolution)
przyszła kolej na zwrócenie się ku własnym przedchrześcijańskim korzeniom i w
1973 roku grupa ex-hippisów pod wodzą Wally'ego Hope'a odprawiła obrzędy w
Stonehenge [1]. Również kryzys intelektualny prawicy w latach 60. sprawił, że
jej odłam (zainicjowana we Francji Nouvelle Droite) poszedł śladami znanego
włoskiego okultysty i zarazem prawicowego filozofa, barona Juliusa Evoli.
I tak na XVI konferencji stowarzyszenia GRECE w 1981 roku oficjalnie ogłoszono:
Naszym prawem i obowiązkiem jest rozniecenie poetyckich emocji XX stulecia.
Jesteśmy przekonani, że imieniem tych emocji jest Poganizm [2].
Pojawiają się nowe nurty, związane z głęboką ekologią, feminizmem, subkulturą
gejów. Ale choć odwołują się do hasła Nowej Ery (New Age), to obficie czerpią z
dziedzictwa poprzednich pokoleń ezoteryków.
Nurt ekopogański
Nurt ekopogański nawiązuje najczęściej do szamanizmu, który reprezentuje - jak
to ujął Marek Has w Medytacjach szamańskich - światopogląd ekologiczny i
holistyczny [3].
Szamanizm stał się niejako półoficjalną religią głębokiej ekologii (deep ecology),
nurtu najpełniej wyrażanego przez organizację Earth First! John Taylor napisał w
swym artykule o EF!:
"Najważniejszym duchowym źródłem dla aktywistów EF! jest system wierzeń Indian
Amerykańskich. (...) działacze EF! twierdzą, że powinniśmy naśladować sposoby
życia charakterystyczne dla najbardziej pierwotnych ludów (...). Dalej, ludzie
EF! coraz szerzej dyskutują na temat ważności rytuału dla każdej "społeczności
wojowników". (...) Niektórzy działacze EF! wytworzyli własne "rytuały włączania"
(...), które dostarczają rytualnych środków do połączenia ludzi duchowo z innymi
istotami i całą planetą. Podczas tych warsztatów odprawia się rytuały, gdzie
ludzie pozwalają się z fantazją owładnąć duchowi jakiegoś nieludzkiego
stworzenia albo nawet skał i rzek (...). Ekstatyczny taniec rytualny, mający
uświęcić międzygatunkową, a nawet międzyplanetarną jedność, trwa czasem całą
noc."
I konkluduje: "Porozumiewanie się między zwierzętami a człowiekiem jest
powszechnym tematem w pierwotnych mitach religijnych, a zmiana wyglądu ze
zwierzęcego na ludzki lub z ludzkiego na zwierzęcy oraz łączność duchowa są
częścią praktyk szamańskich - wielu działaczy EF! wykazuje doświadczenia
szamanistyczne" [4].
Ortodoksyjny szamanizm rozumiany jako religia plemienna należy do mniej
popularnych nurtów neopogaństwa, ale jego znaczenie ciągle rośnie. Dzisiejszy
szaman czasem praktykuje konkretną tradycję plemienną, równic dobrze może jednak
tworzyć własne rytuały. Rodzi to jednak problemy.
Jak napisał Piers Vitebsky w książce Szaman: "Właściwe tradycyjnym kulturom
wartości trudno pogodzić z ideami New Age wegetarianizmem, feminizmem czy
dążeniem do uwolnienia ziołolecznictwa od czarów. Istnieje niebezpieczeństwo, że
neoszamanizm stworzy sobie własny idealny obraz szamanizmu, a następnie będzie
zarzucać tradycyjnym kulturom, iż nie potrafią temu ideałowi sprostać" [5].
Teologia feministyczna
W feminizmie pojawił się nurt tak zwanej teologii feministycznej. Jego skrajny
(można tu wymienić Starhawk, Z. Budapest i Morgan MacFarland) odłam sięgnął do
tradycji pogańskiej. Szukając argumentów dla swej walki z seksizmem, kobiety
poczęły badać mitologie, by podjąć próbę stworzenia religii czysto kobiecej,
wolnej od wszelkich elementów patriarchalnych.
Na pierwszej Narodowej Konferencji Duchowości Kobiecej w Bostonie w 1976 roku
kobiety tańczyły z obnażonymi piersiami i śpiewały: Bogini żyje!; konferencja
zaleciła budować ołtarze z lustrami w domach, aby w ten sposób stale przypominać
sobie, że są boginiami [6].
Religię Ruchu Wyzwolenia Kobiet odnalazły w wiccanizmie, który Budapest
określiła jako czwartą falę feminizmu (po matriarchacie, sufrażyzmie i Wom-Lib)
[7]. Wiccanizm akcentuje biegunowość (polarity) świata, czcząc podwójne bóstwo:
Boskiego Króla (identyfikowanego ze Słońcem) i Boginię - Wielką Matkę
(utożsamianą z Księżycem lub Ziemią), przy czym to pierwiastek kobiecy jest
dominujący. To Bogini jest wieczna, ona daje życie Bogu - swemu mężowi i synowi
zarazem [8].
Oczywiście feministki również szukały starożytnej genealogii. W 1921 roku dr
Margaret Murray opublikowała pracę The Witch Cult in Western Europe, w której
dowodziła, że średniowieczne czarownice były kapłankami starożytnego kultu
płodności.
W 33 lata później Gerald Gardner, emerytowany urzędnik celny i członek
okultystycznego stowarzyszenia Ordo Templi Orientis, obwieścił, że kult
czarownic przetrwał aż do naszych czasów, a on jest jego członkiem. Na dowód
prawdziwości swych słów Gardner prezentował Księgę Cieni, rzekomo starożytną, w
rzeczywistości jednak będącą kompilacją XIX- i XX-wiecznych tekstów, takich jak
Aradia C.G. Lelanda, Book oj the Law A. Crowleya czy My Lowe in a Love Cult P.
Bernarda. Zasypany został lawiną listów od ludzi pragnących zostać czarownikami
i w ten oto sposób narodził się jeden z najpoważniejszych nurtów współczesnego
poganizmu [9].
Po śmierci Gardnera w 1964 roku (zastąpiła go Monique Wilson) ruch wiccański
rozdarła schizma. Większość wiccan przyjęła reformy Alexa i Maxine Sanders,
którzy wzbogacili Gardneriańską ortodoksję o elementy zaczerpnięte z innych
wersji nowoczesnego okultyzmu czy ezoterycznego buddyzmu. Inne sabaty (covens -
taką nazwę noszą lokalne grupy wiccan) wyrzekły się rytualnej nagości i daleko
odeszły od gardneryzmu, starając się bardziej zbliżyć do autentycznych tradycji
pogańskich. Obecnie obok aleksandrian i gardnerian w brytyjskim wiccanizmie
wyróżnia się jeszcze nurty: heredytarny (uważający, że zdolności czarodziejskie
są dziedziczne i przekazywane przez krew i małżeństwo) oraz tradycyjny [10].
Często feministki odwołują się też do mitu Diany. Grupy Dianiczne czczą
wyłącznie Boginię i wykluczają ze swego grona mężczyzn, traktując swą religię
jako "siostrzeństwo" (sisterhood); nawet te z nich, które uznają bóstwo męskie i
dopuszczają mężczyzn, pierwiastek męski traktują jako podrzędny. Utożsamianie
Matki Ziemi z Boginią sprawia, że kobiecy nurt neopoganizmu wyjątkowo silnie
akcentuje ekologiczny aspekt swej religii: ochronę Ziemi przed gwałtem
nowoczesnej cywilizacji [11].
Poganizm gejowski
W opozycji nie tylko do judeochrześcijańskiego monoteizmu, ale i do poganizmu
feministycznego pojawił się poganizm gejowski. Jego początków możemy doszukać
się w tak zwanym George-Kreis - bractwie skupionym wokół niemieckiego poety
Stefana George (1868-1933). Zapożyczywszy od Nietzschego kult Dionizosa,
urządzał pogańskie bachanalia, zarazem zaś ład społeczny oprzeć chciał na
męskiej miłości (którą uosabiał jego kilkunastoletni przyjaciel Maximin).
Kult heroicznej męskości wiązał się w tym środowisku z pogardą dla pierwiastka
kobiecego i silnym pangermańskim nacjonalizmem (z kobiecością utożsamiani byli
Żydzi) [12].
Po drugiej wojnie światowej ruch poszukiwania męskiej tożsamości pojawił się
jako swego rodzaju refleks czy rykoszet feminizmu. Oznaczał odnajdywanie w sobie
człowieka pierwotnego, gwałtownego: ojca, obrońcę i wojownika.
Idee te wyartykułowane zostały w wydanych w 1990 roku książkach Roberta Bly'a
Iron John: a Book about Men, Sama Keena Fire in the Belly i Johna Rowana The
Horned God. Pojawił się Men's Movement, o którym pismo Time Out tak pisało w
maju 1992 roku: "Podczas tych plemiennych spędów tylko dla mężczyzn wali się w
bębny, wznosi chóralne okrzyki i (o dziwo) przestrzega się wegetariańskiej
diety, a wszystko to ma być hołdem dla męskości i lamentem nad utraconą więzią z
ojcami" [13].
Potępienie homoseksualizmu przez religie monoteistyczne sprawiło też, że część
gejów zaczęła szukać oparcia w tradycji pogańskiej. Pojawiły się grupy takie
jak: Gay and Lesbian Pogan Coalition w USA, Hohlink w Anglii czy
Arbeitsgemeinsrhaft Schwuler Heiden w Niemczech. Pod względem wyznaniowym
reprezentowały typowo postmodernistyczny synkretyzm, szukając inspiracji w
okultyzmie (Thelemie Crowleya), wiccanizmie i mitraizmic [14].
Science-fiction i fantasy
Ciekawym zjawiskiem są wyznania zainspirowane przez... literaturę
science-fiction i fantasy. W 1968 roku Tim Zell utworzył Church of All Worlds,
którego nazwa, struktura i teologia zostały zapożyczone z powieści Roberta
Heinleina Stranger in a Strange Land. W utworze tym wychowany przez Marsjan
bohater tworzy religię opierającą się na odczuwaniu pełnej empatii (zwanej
grokking), którą osiągano poprzez psychodeliki i seks rozumiany jako boskie
zjednoczenie [15].
Swoich wyznawców ma też słynny twórca horrorów H.P.L. Lovercratt, którego
posępną kosmologię (z kultem Cthulhu na czele) propaguje między innymi pismo
Etudies Lovercrutfiennes [16].
Istnieją wreszcie parareligijne grupy nieukrywające, że motywem ich powstania
był żart, a celem - zabawa. Wymienić tu możemy np. Hassidic Druids, ale przede
wszystkim dyskordianizm - kult bogini chaosu i niezgody (greckiej Eris,
rzymskiej Discordii), traktowanej jako antyteza czczonego przez oficjalne
religie męskiego Boga ładu.
Ta parodia religii obrosła własną ateologią wyłożoną w dziele Principia
Discordia, czyli jak odnalazłem Boginię i co jej zrobiłem, kiedy ją odnalazłem
[17].
Poganizm, neopoganizm, ekologia
Poganizm i neopoganizm przeciwstawiane są antropocentryzmowi religii
monoteistycznych z ich paradygmatem czynienia ziemi sobie poddaną. Czy słusznie?
Pogląd o immanentnym ekologizmie religii pogańskich wydaje się być fałszywy.
Pogańskie mity pełne są krwawych opisów eksterminacji całych gatunków (jak np.
wytępienie gigantów przez bogów olimpijskich czy harpii i centaurów przez
Heraklesa w mitologii greckiej) [18].
W kronikach znajdziemy liczne świadectwa złego lub co najmniej instrumentalnego
traktowania zwierząt przez pogan (trudno za wyraz szacunku do wszelkich
organizmów i stworzeń uważać choćby hekatomby ofiar ze zwierząt, składanych na
ołtarzach pogańskich bóstw). Kult sił natury nie przeszkadzał poganom
wykorzystywaniu przyrody na miarę posiadanych środków (czyż nie taka jest wymowa
mitu Prometejskiego?).
Bodaj największa masakra dużych ssaków na-stąpiła 11 tysięcy lat temu, gdy
Ameryki zasiedlili niewątpliwie pogańscy przodkowie Indian [19]. Oczywiście,
pierwotne religie pogańskie były znacznie bliższe naturze; wynikało to jednak w
dużym stopniu z niższego szczebla cywilizacyjnego ówczesnych społeczeństw.
Podobnie rzecz się ma z wegetarianizmem, który czasem bywa łączony z
neopoganizmem. Religijne uzasadnienie dla tego sposobu odżywiania się stworzył
jako pierwszy bodajże Pitagoras. Dieta była dla niego zasadniczym elementem
etyki; mawiał on: "Dopóki ludzie zarzynają zwierzęta, dopóty nie przestaną
zabijać się nawzajem".
Według jednego z pitagorejczyków, Arystoksenosa z Tarentu, prawidłowa dieta
składać miała się z kaszy jęczmiennej, wina, owoców, dzikiego ślazu i asfodelu,
pszenicznego chleba, surowych i gotowanych warzyw oraz przypraw. Pitagorejczycy
sprzeciwiali się składaniu ofiar ze zwierząt, utrzymując że woń podgrzewanych
ziół i korzeni jest ofiarą bardziej godną bogów niż swąd palonego tłuszczu.
Opór wobec mięsożerstwa wynikał jednak z koncepcji metempsychozy - wędrówki
dusz, które po śmierci miały przechodzić od jednego człowieka do drugiego lub od
ludzi do zwierząt. Metafizyczne uzasadnienie wegetarianizmu sprawiało, że nie
był on konsekwentny.
Owcę, która daje wełnę, czy wołu - posłusznego pomocnika człowieka, uznano za
zwierzęta pożyteczne i wobec tego niejadalne. Niektóre jednak stworzenia, które
niszczą przyrodę, np. świnia czy koza, zostały uznane za szkodliwe i wobec tego
jadalne. W razie potrzeby wolno było zjadać połcie mięsa zwierząt
pośledniejszych, ale nie wolno było spożywać ich serc i mózgów [20].
Pitagorejczycy i neopitagorejczycy z ich numerologią (wszystko jest liczbą)
przetrwali do naszych czasów, a do dietetycznych poglądów Pitagorasa nawiązał
słynny kompozytor Richard Wagner. Wagner nazywał jedzenie mięsa trupożerstwem i
stawiając na równi z alkoholizmem traktował jako nałóg, po który sięgają tylko
ludzie o słabej woli.
Jego zdaniem upadek człowieka nastąpił nie poprzez zjedzenie owocu, ale spożycie
mięsa. Nasi praojcowie żyli jako rolnicy w błogosławionych dolinach Indusu i
żywili się wyłącznie płodami ziemi. Dopiero kiedy wywędrowali na północ, zaczęli
na podobieństwo drapieżnych zwierząt odżywiać się mięsem. Tym samym stawali się
coraz bardziej krwiożerczy i okrutni.
Zmiana odżywiania pociągnęła bowiem za sobą zmianę substancji ciała, co
spowodowało zepsucie krwi, a następnie skażenie natury człowieka. W głośnym
Liście przeciw wiwisekcjom Wagner dowodził, że ludzi ze zwierzętami łączy
braterstwo, które opiera się na tym, co stanowi zasadę istnienia: na woli życia.
Kiedy zapominamy o tym, tracimy więź z naturą, a przestając traktować zwierzęta
z litością i życzliwością, z czasem przestajemy też traktować w ten sposób ludzi
[21].
O dziwo, nie przeszkadzało mu to nienawidzić Żydów, których czynił
odpowiedzialnymi za całe zło świata. Mięsożerstwo łączył z opisywanymi w Starym
Testamencie krwawymi ofiarami ze zwierząt, co - jak twierdził - wynikało z żądzy
panowania nad światem. Przypadek Wagnera dowodzi, że neopoganizm nie jest
bynajmniej uniwersalnym remedium na bolączki współczesności.
Jarosław Tomasiewicz
PRZYPISY:
1 G. Firsoff, Why we need Stonehenge: A History of worship and celebration,
Campaign for Pagan and Druidic Rights at Stonehenge, Bristol bdw. O związkach
między neopoganizmem a New Age zob. np. K.R. Wade, Sekrety New Age, Warszawa
1991; A. De Lassus, New Age: nowa religia?, Warszawa 1993; oraz - z
przeciwstawnych pozycji - T. Doktór, Konspiracja Wodnika [w] Gnosis, nr 4.
2. Metapolitics: what is it? Ideas for a cultural revolution, European
Renaissance Association, bmw bdw, s. 33. Sam skrót nazwy stowarzyszenia
(Groupement de Recherche et d'Etudes pour la Civilisation Europeenne) również
nieprzypadkowo nawiązuje do tradycji antycznej Grecji. Szerzej o Nowej Prawicy:
J. Tomasiewicz, Między faszyzmem a anarchizmem. Nowe idee dla Nowej Ery,
Pyskowice 2000, s. 25-28; M. Węgierski, Europejska Nowa Prawica [w] Arcana, nr 6
(1996).
3. M. Has, Medytacje szamańskie, Kraków 1991, s. 3. O teologicznych implikacjach
environmentalizmu por. również krytyczny artykuł Warrena Newmana, Ruch ochrony
środowiska jako religia [w:] Zielone Brygady. Pismo ekologów, nr 7 (49). Zob.
też N. Drury, Szamanizm, Poznań 1994, zwłaszcza rozdział Szamanizm na Zachodzie.
4. J. Taylor, Religia i polityka Earth First [w] Zielone Brygady. Pismo
ekologów, nr 5 (47).
5. P. Vitebsky, Szaman, Warszawa 1996, s. 151.
6. Cyt za: C. Ferreira, Niebezpieczeństwo feministycznej religii [w:] Nova et
Vetera, nr 1 (1995).
7. T. Wynne Griffon, Historia okultyzmu, Toronto 1992, s. 27. Termin "wicca"
pochodzi od staroangielskiego "wicce", oznaczającego kobietę mądrą mądrością
niedostępną dla ogółu lub po prostu czarownicę. A. Savage, Magia Chaosu [w:]
bruLion, nr 19B. Czasem Wicca nazywane jest także sztuką czarów (the Craft of
the Wise) albo - bardziej potocznie - Sztuką (the Craft). Pagan, s. 5. 8. A.
Savage, Magia, Bogini-Matka i Rogaty Bóg mogą nosić różne imiona;
najpopularniejszymi są Aradia i Cerunnos, ale np. wiccanin Wally Pearson
przyznaje, że nazywa czczone przez siebie bóstwa Gaia i... Captain Planet.
Wally's Guide to Wicca [w:] The Wiccan, nr 105.
9. King, Joga Zachodu [w] bruLion, nr 17-18; R. Cavendish, świat..., op. cit.,
s. 54-57. Gwoli ścisłości dodajmy, że zdaniem niektórych sabaty czarownic
istniały już w latach 30. Por. Encyklopedia Wiedzy Zakazanej. Podróż przez świat
czarnej magii, Warszawa 1992, s. 146.
10.. Cavendish, świat..., op. cit., s. 59-60; Encyklopedia..., op. cit., s. 149;
Pagan..., op. cit., s. 6.
11. Pagan..., op. cit., s. 10.
12. M. Maciejewski, Ruch..., op. cit., s. 210-221.
13. T. Thorne, Słownik pojęć kultury postmodernistycznej. Mody, kulty,
fascynacje, Warszawa 1995, s. 199-200. Zob. też R. Bly, Żelazny Jan. Rzecz o
mężczyznach, Poznań 1993.
14. Biuletyn Hoblink, nr 9.
15. The History of the Church of All Worlds [w:] Green Egg, vol. 2, nr. 5; M.
Adler, Drawing Down The Moon. Witches, Druids, Goddess-Worshippers, and Other
Pagans in America Today, Beacon Press, 1986, s. 283-319. Bodaj najpełniejszym
przewodnikiem po amerykańskim neopoganizmie jest J. Gordon Melton, Magic,
Witchcraft, and Paganism in America. A Bibliography, Garland Publishing, 1982.
16. Zob. P. Jaskanis, Mitologia wg Lovercrafta [w:] H.P. Lovercraft, Dagon,
Warszawa 1994.
17. R. Prinke, Robert Anton Wilson: prorok marksizmu-leninizmu [w] R. Shea, R.A.
Wilson, Oko w piramidzie, Poznań 1994; M. Adler, Drawing..., op. cit. s.
319-338.
18. Por. np. R. Graves, Mity greckie, Warszawa 1992, s. 124; M. Pietrzykowski,
Mitologia starożytnej Grecji, Warszawa 1983, s. 251; J. Parandowski, Mitologia,
Warszawa 1967, s. 44-47.
19. Diamond, Trzeci szympans. Ewolucja i przeszłość zwierzęcia zwanego
człowiekiem, Warszawa 1996, s. 422.
20. N. Davies, Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków 1998, s. 141-142,
1229. Szerzej: J. Gajda, Pitagorejczycy, Warszawa 1996.
21. E. Weisskopf, Antysemicki wegeterianizm Richarda Wagnera [w:] Fronda, nr 7
(1996).
Sekty i Fakty - nr 15 4/2002
• więcej publikacji "Sekty i Fakty"
Opublikowane za zgodą
• RAFAEL Dom Wydawniczy |
